|
Abrir a porta para saír do espazo íntimo ao espazo
obxectivo ten un aquel de parto e doe. Os cartógrafos fan mapas,
sitúan accidentes e poboacións para deixalos inmóbeis como
bolboretas atravesadas por un alfinete. Trazar a xeografía dos
sentimentos é entrar nunha espiral sen fin que non atopa centro,
acaso un caos de sinerxias.
Saio –entro– ao Val do Mao. Val do Mao, cunca ou cuncha, casa de meu.
Cuncha e eu caracol nas estacións do mundo. Saio -entro- e a
nostalxia é verde. Nomear o verde, unir as doas do colar que
viste a terra. Polas abas, carballos, castiñeiros, abidueiras,
desiguais sentinelas a gardar o tempo encorado no val. Abaixo,
salgueiros, ameneiros e chopos a lle roubar espazo ao río.
Prados, hortos, cómaros e valados de silva e cabrinfollo. Val do
Mao, o meu bosque sagrado, porque alí alenta canto en min vive.
Alí, nunha árbore centenaria, habita a miña fada-madriña e segue a
procurarme sorte. Outrora facía aparecer, pola súa arte máxica,
lambetadas no chineiro do comedor. Por iso sei que o milagre é
posíbel.
Alí navego o río, a falta de mellor embarcación, na tapa dun baúl.
Naufrago, mais, como podo, alcanzo a beira. Por iso, cando a
realidade me pesa, busco aquela nena que sabía soñar sen afogar
nos soños.
Alí, antes que o da Carapuchiña, o primeiro lobo. Tal vez só un oubeo. O
lobo, o nome máis amábel do medo.
No Val do Mao, corenta anos atrás, Xenoveva de Veiga de Abaixo lembra a
aquel mozo que marchou para o Norte e nunca máis soubo del. Está
casada, ten netos e un home que a quere, mais ... Por iso
entendo moi logo a Rosalía e sei quen son as viúvas dos vivos.
O Señor Manuel de Vila está sentado no toro dunha árbore diante da súa
casa. Toda a rapazada ao seu redor a convencelo para que nos
conte contos. Despois comeza o ritual: a pausa para acender un
cigarro no punto de máis intriga, a baixada do ton no momento de
máis misterio, a voz impostada segundo os personaxes, a propia a
levar o fío da narración. A curiosidade por atoparmos nós, nos
libros, historias como as que el nos conta. A lectura.
No medio e medio do Val, a casa. Tiña no curuto do tellado un xeito de
faro xiratorio que lanzaba destelos a todos os rumbos da rosa
dos ventos. Cara a esa luz camiñaban, dende trinta quilómetros á
redonda, os seareiros do comercio do meu avó. Chegaban, cargados
de orballo e noite, na procura de cousas ben diversas: roupa,
foguetes, cadaleitos, ultramarinos ... Case sempre, o pagamento
aprazado sen outro aval que a confianza na palabra; a palabra
que a miúdo non podían cumprir porque non había con que.
Deixaban, en troques, nomes como talismáns para o mapa dos soños:
Bustofrío, Foilebar, Gamiz, Viso, Bardaos, Queixomarío, Cervela,
Laiosa, Lóuzara, Seceda ... , centos de nomes para un mapa sen
coordenadas.
Ao fondo do Val, a igrexa románica onde, segundo a tradición, descansan
os restos de San Eufrasio, Varón Apostólico. Disque os trouxeron,
fuxindo dos sarracenos, arredor do 716, desde Andújar, diocese
da que fora primeiro bispo. Alí viñan romeiros de toda a parte
no día da súa festa, o 15 de maio, en cumprimento de promesas ou
en procura de remedios. Unha longa ringuileira de eivados
abeiraba o camiño que había percorrer despois a procesión. Non
lle pedían milagres ao santo, descubrían os seus tocos e
amosaban as súas pústulas para reclamaren a caridade dos
festeiros. Lembro a loita entre o morbo e o arrepío, a única
sombra nun día de luz.
Todos no Val do Mao lle chamamos O Priorato á casa rectoral, porque o foi,
do mosteiro de Samos. Case pardiñeiro, edificio en ruínas,
conserva en bo estado a fachada e os seus escudos abaciais.
Entre os muros vaga, tal vez, a memoria do que fora sexto conde
de Lemos, Francisco Fernández de Castro, quen renunciou ao
condado para profesar baixo o nome de Frei Agustín de Castro;
alí viviu do 1633 ao 1637. Diante do priorato hai unha catalpa
que plantou o meu pai ao vir da viaxe de vodas, aló en 1940.
Cabo dela descansa, no adro que acolle o cemiterio baixo o mesmo
tellado da igrexa. Mais eu prefiro falarlle sentada baixo da
catalpa.
Trazáronse rotas turísticas: A do Camiño de Santiago na súa variante de
Rota do Sur, a Rota do Ferro, a Rota do Románico, a Rota da
Serra do Oribio, a Rota de Noceda á Ferrería, a Rota de Cruz de
Incio-Viso-Rendar, a Rota do Mel e a Rota Romariz-Covas de
Toldaos. E tamén se fala da Rota da Caza e da Rota da Pesca.
Habería que engadir outra, literaria, que, sen dúbida, se
entrecruza coas anteriores. Unha rota que, non por imprecisa é
menos real e interesante, a rota de Ánxel Fole ou, mellor, do
Terra Brava. Cos libros na man –porque esta zona está presente
alén do citado– pescudar os lugares, mais ou menos deseñados nos
relatos, en que o autor sitúa a acción. Descubriríamos, nesa
xoia do románico que é a igrexa de mármore de Hospital de Incio,
o espacio do conto O Tesouro. Na Fonte dos Ollos, quizais,
atoparíamos O cabaleiro namorado da fada do relanzo. Veríamos a
exactitude da descrición do pazo de Lucencia no de Dompiñor.
Escoitaríamos, no Hospital, de boca do fillo do Zoqueiro contos
de lobos moi próximos aos de Fole ... E, sobre todas as cousas,
na néboa, na choiva, na paisaxe, entraríamos no clima dos seus
mellores relatos.
No comezo do verán quero ir a Lóuzara. Chámame a voz do poeta que a
nomeou Xabreira, Fiz Vergara. Ogallá chegues xunto ó vello muíño
/ loguiño e en boa hora –garimeira, / núa de morralla e lixos
inúteis–. Só así, nus de morralla, poderemónos enfrontar con
tanta pureza, a da terra e a da obra de Fiz.
Como a derradeira vez que o visitei en vida, saír do Val do Mao, por
Vilaverde, camiño de Foilebar. Parar en Foilebar, en Casa Veva,
para saborear as súas esencias culinarias, tan naturais que
semellan doutros tempos. Desfrutar, asemade, do máis cordial dos
tratos. Demorarse nas exquisitas sobremesas, na ambrosía dos
seus licores caseiros, na risa algareira de Veva. Partir despois,
por Vilarxoán, cara ao Val de Lóuzara.
O val do río Lóuzara, longa fenda na paisaxe que se esfraga nas augas.
Ladeiras ateigadas de carballos e abiduieiras, de freixos e
castiñeiros. As candeas dos castiñeiros a tinguir o ar de
sensual arrecendo. Aves rapaces e perdices vermellas sucan o
espazo mentres se adiviña a cova do lobo e o tobo do xabarín. E
a limpeza do río.
Cabo do río, en Santalla, a casa e a tumba de Fiz Vergara. O vello muíño
e a fonte onde, xunguido ás horas dun reló paralítico, pasou boa
parte da súa magoada existencia. Ler alí, escoitando a cantiga
da fonte, algún dos seus libros: Nos eidos da bremanza, Pastora
de sorrisos, Poeta e mariñeiro á deriva... Procuralo despois nas
flores e na luz, coa seguridade de que se cumpriu o seu desexo:
Alegre paraíso de amor, patria do vento, / serás, Allasant, un
día, / (...) / ...E ó fondo, no medio e medio da vagoada, /
estarei eu, xigantesco titán, / cabaleiro sen espada, dono / e
señor de ti e dela para sempre. Levarlle pampillos, os
crisantemos silvestres que el quixo tanto.
Regresar, ¿a onde ou de onde? Todo fica no espazo íntimo, na cuncha do
caracol. |
